کنجاله کلزا در تغذیه طیور، ترکیبات ضدتغذیه‌ای، سطح مصرف و کیفیت

تولید جهانی دانه روغنی منداب شامل انواع واریته‌های کلزا (کانولا) از نظر مقدار در مقام دوم بین انواع دانه‌های روغنی قرار دارد. ارزش غذایی این دانه روغنی برای حیوانات تک‌معده‌ای از جمله طیور کاملاً تحت تأثیر اصلاح ژنتیک گیاه در جهت حذف ترکیبات غیرمغذی قرار دارد. منداب دانه‌ای سرشار از انواع ترکیبات مضر برای حیوانات تک‌معده‌ای است و به همین سبب مصرف آن در تغذیه انسان، دام و طیور محدود و همراه با عوارض بوده است. اصلاح ژنتیک منداب در کانادا منجر به تولید واریته جدید از این دانه به نام کلزا (کانولا) دو صفر شد و پس از آن به سرعت کشت این گیاه در آمریکا، استرالیا و انگلیس رایج گردید. در واقع کلزا دو صفر گونه‌ای از گیاه منداب (Brassica napus) است که روغن آن حاوی کمتر از دو درصد اسید اروسیک و کنجاله آن کمتر از ۳۰ میکرومول در گرم گلوکوزینولات (Glucosinolate) آلیفاتیک است.

ترکیبات اصلی کنجاله کلزا (روغن‌کشی به روش پرس و حلال) شامل پروتئین، کربوهیدرات (قندهای ساده، سوکروز، الیگوساکاریدها و نشاسته)، الیاف (پلی‌ساکاریدهای غیرنشاسته‌ای یا NSP، لیگنین و پلی‌فنول‌های وابسته و گلیکوپروتئین‌ها)، چربی و خاکستر است:

کنجاله کلزا با وجود پروتئین پایین‌تر در مقایسه با کنجاله سویا اما از نظر اسیدهای آمینه یک رقیب جدی برای کنجاله سویا محسوب می‌شود. از آنجایی که کنجاله کلزا از متیونین و سیستین بیشتر و لیزین کمتر در مقایسه با کنجاله سویا برخوردار است، ترکیب آن‌ها در خوراک طیور و خوک می‌تواند الگوی اسید آمینه نسبتاً متعادل‌تری ایجاد کند. با این وجود سطح روغن قابل‌ استحصال دانه سویا بیشتر است و دلیل باقی ماندن روغن خام بیشتر در کنجاله کلزا مربوط به حضور گام (شامل فسفولیپیدها، گلیکولیپیدها و اسیدهای چرب آزاد که پس از روغن‌کشی مجدداً به کنجاله بازگردانده می‌شود) در کنجاله این دانه روغنی است. کنجاله کلزا منبع خوبی از کلسیم، آهن، منگنز، سلنیوم و برخی ویتامین‌های گروه ب بوده و با وجود فسفر فیتاته بالا اما کماکان از منابع خوب فسفر در دسترس بین انواع دانه‌های روغنی و غلات به‌ حساب می‌آید.

در گروه کربوهیدرات، کنجاله کلزا از نظر قندهای با جرم مولکولی پایین شباهت زیادی با سویا دارد اما غلظت رافینوز و استاکیوز در کنجاله سویا به مراتب بالاتر است. این دو الیگوساکارید که طیور قادر به هضم آن نیستند، از عوامل اصلی خیسی بستر و زخم بالشتک هوا در جیره‌های حاوی سطوح بالای کنجاله سویا است.

به دلیل اندازه کوچک دانه و سطح پایین روغن در کلزا (۴۲ تا ۴۵ درصد)، سطح الیاف آن بیشتر از کنجاله سویا بوده و حضور این ترکیبات در کنار لیگنین سبب کاهش سطح انرژی قابل‌متابولیسم در کنجاله این دانه روغنی شده است.

انواع کنجاله کلزا و تفاوت آن‌ها

تحت عنوان «کنجاله کلزا» محصولات متفاوتی عرضه می‌شود که بسته به روش استخراج و نوع دانه، ارزش غذایی یکسانی ندارند. شناخت این تفاوت‌ها هنگام خرید و جیره‌نویسی اهمیت دارد:

از نظر قابلیت هضم پروتئین، در یک مطالعه روی جوجه گوشتی، هضم پیش‌سکومی پروتئین در کنجاله سویا حدود ۹۰ درصد، در کنجاله آفتابگردان حدود ۸۴ درصد و در کنجاله کلزا (منداب) حدود ۷۶ درصد گزارش شده است؛ یعنی کلزا از نظر «پروتئین قابل‌ استفاده» در مقایسه با سویا عقب‌تر است و این همان دلیل اصلی تأکید بر جیره‌نویسی بر مبنای اسید آمینه قابل‌هضم است.

اسید اروسیک (Erucic Acid) به‌ عنوان یکی از مهم‌ترین ترکیبات ضدتغذیه منداب از نظر شیمیایی اسید چرب با ۲۲ کربن و یک پیوند دوگانه سیس (امگا ۹) است. طبق مطالعات مصرف اسید اروسیک به دلیل اثرات سمی می‌تواند منجر به آسیب جدی قلب و جراحات میوکاردیال شود. سمیت اسید اروسیک در انسان موجب شد که در اغلب نقاط جهان کشت منداب محدود شود و با روش‌های اصلاح ژنتیک در جهت کاهش این ترکیب اقدام شود. این استراتژی در دهه ۱۹۷۰ در کانادا با موفقیت اجرا گردید و سطح این اسید چرب در دانه کلزا به میزان استاندارد رسید. در اواسط همین دهه کاهش سطح گلوکوزینولات در دانه کلزا (کانولا) نیز به نتیجه مطلوب رسید و روند اصلاح ژنتیک کلزا (کانولا) به منظور استفاده در خوراک دام و طیور در ۱۹۸۴ به پایان رسید. با وجود این اصلاحات و قیمت پایین دانه روغنی کلزا در مقایسه با سویا، کماکان مصرف آن به دلیل انرژی پایین و حضور ترکیبات ضدتغذیه‌ای با محدودیت مواجه است. در ادامه این مقاله، ترکیبات ضدتغذیه‌ای کنجاله کلزا مورد بررسی قرار گرفته است.

ترکیبات گلوکوزینولات بزرگ‌ترین گروه از متابولیت‌های ثانویه گیاهی حاوی گوگرد در گیاهان تیره کلمیان (شب‌بویان یا چلیپاییان) محسوب می‌شوند. تیره کلمیان شامل گیاهان زیادی از جنس کلم، ترب، شب‌بو، خردل، قدومه و خاکشیر بوده و انواع متنوعی از ترکیبات گلوکوزینولات (متفاوت از نظر ساختار شیمیایی، ساختار فضایی و زنجیره جانبی) در آن‌ها یافت می‌شود. تاکنون بیش از ۱۲۰ نوع مختلف گلوکوزینولات شناسایی شده است. در کلزا، بیشترین میزان گلوکوزینولات مربوط به گلوکوناپین (با استخلاف ۳-بوتنیل)، گلوکوبراسیکاناپین (با استخلاف ۴-پنتنیل)، پروگویترین (با استخلاف ۲-هیدروکسی-۳-بوتنیل)، گلوکوبراسیسین (با استخلاف ۳-ایندولیل‌متیل) است. ترکیبات گلوکوزینولات در واقع آنیون محلول در آب بوده و در صورت پخته شدن در آب به‌ طور کامل تخریب یا خارج می‌شوند.

ترکیبات گلوکوزینولات به‌ خودی خود و پیش از هیدرولیز شدن، سمی نیستند اما از آنجایی که در طبیعت از جمله در دانه کلزا همواره آنزیم مایروزیناز در کنار آن‌ها وجود دارد، شکسته شدن دانه در حضور رطوبت موجب هیدرولیز گلوکوزینولات توسط مایروزیناز شده و پس از تبدیل به آگلیکون (ترکیبی که در آن گروه گلیکوزیل با اتم هیدروژن جایگزین شده است) ناپایدار، در نهایت گستره وسیعی از محصولات شامل انواع ایزوتیوسیانات، گویترین، نیتریل و تیوسیانات تولید می‌شود. این ترکیبات موجب اختلال در عملکرد غده تیروئید شده و در پی آن رشد مختل می‌شود. مایروزیناز به راحتی توسط دمای بالا حتی حرارت ناشی از کارکرد دستگاه آسیاب تخریب می‌شود. این در حالی است که همین حرارت می‌تواند مشابه مایروزیناز عمل کرده و موجب شکسته شدن و فعال شدن برخی ترکیبات گلوکوزینولات شود. فعالیت میکروبی هم می‌تواند منجر به فعال شدن برخی ترکیبات گلوکوزینولات به‌ خصوص انواع آلیفاتیک شود. به همین دلیل سکوم طیور تغذیه‌شده با کلزا همواره مملو از غلظت بالای ترکیبات فعال گلوکوزینولات است. اثر اولیه مصرف خوراک حاوی گلوکوزینولات بالا در حیوانات تک‌معده‌ای پیش از تأثیر روی تیروئید، مربوط به طعم تند ایزوتیوسیانات و طعم تلخ گویترین است.

اثر نامطلوب گلوکوزینولات در مرغ تخم‌گذار به مراتب بیش از جوجه گوشتی بوده و دریافت این ترکیب در مقادیر بالا (در شرایط آزمایشگاهی) سبب هایپرتروفی و خونریزی شدید کبد، کاهش قابل‌ توجه تولید تخم‌مرغ و در نهایت مرگ مرغ تخم‌گذار شد. مقادیر کمتر دریافت گلوکوزینولات که احتمال بروز آن در شرایط تجاری محتمل است، صرفاً کاهش تولید تخم‌مرغ را به دنبال داشت و علائم خونریزی کبد بروز پیدا نکرد. در مطالعات جدید با استفاده از واریته اصلاح‌شده کانادایی، مصرف کنجاله کلزا فاقد اثر نامطلوب روی تولید بود. به‌ طور کلی در اغلب مطالعات، سطح مصرف ۱۰ درصد کنجاله کلزا در خوراک مرغ تخم‌گذار بلامانع و فاقد اثر منفی گزارش شده است. در برخی از مطالعات استفاده از سطح ۲۰ درصد هم اثر نامطلوبی روی تخم‌گذاری نداشت.

مصرف خوراک حاوی مقادیر زیاد گلوکوزینولات در جوجه گوشتی سبب کاهش اشتها، افت عملکرد به‌ ویژه رشد و افزایش تلفات شد. در مطالعه لیسون و همکاران (۱۹۸۷)، سطح تحمل گلوکوزینولات در جوجه گوشتی معادل ۱۱.۶ میکرومول در گرم برآورد شد. در مطالعات جدیدتر، علائم کاهش رشد در سطوح بالای ۴ تا ۶ میکرومول نیز مشاهده شد.

سطح ترکیبات گلوکوزینولات در کانولا (کلزا) دو صفر به یک‌دوازدهم واریته‌های قدیمی کاهش یافته است. علاوه بر واریته، نحوه روغن‌کشی و میزان روغن باقیمانده در کنجاله کلزا از عوامل تعیین‌کننده در میزان گلوکوزینولات است. بر این اساس، سطح گلوکوزینولات در کنجاله تهیه‌شده از یک نوع دانه کلزا در کارخانجات روغن‌کشی مختلف در فرانسه، کانادا، هلند و آفریقای جنوبی از ۳.۹ تا ۱۰ میکرومول در گرم متغیر بود.

از «حد مجاز» تا محاسبه عملی در جیره

یک مرور علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵ نتیجه می‌گیرد که جیره جوجه گوشتی می‌تواند سطوحی از کنجاله کلزا بالاتر از حد ۲۰ درصدِ معمول را هم بدون اثر نامطلوب مرتبط با گلوکوزینولات تحمل کند، مشروط بر آنکه غلظت گلوکوزینولات در خود جیره از حدود ۴ میکرومول بر گرم (حد محافظه‌کارانه) فراتر نرود. نکته عملی این است که مهم، غلظت گلوکوزینولات در جیره نهایی است و نه فقط در کنجاله؛ این غلظت از ضرب «سطح مصرف کنجاله» در «گلوکوزینولات کنجاله» به دست می‌آید. جدول زیر با همین منطق و بر اساس حد ۴ میکرومول بر گرم جیره، سقف نظری مصرف را برای کنجاله‌هایی با گلوکوزینولات مختلف نشان می‌دهد (محاسبه توسط ویراستار، برای نمونه):

این جدول فقط سقف ناشی از گلوکوزینولات را نشان می‌دهد. در عمل، پیش از رسیدن به این سقف‌ها، انرژی پایین، الیاف، آرژنین و تعادل الکترولیتی محدودیت ایجاد می‌کنند؛ بنابراین این اعداد توصیه مصرف نیستند.

تانن (جوهر مازو) از ترکیبات پلی‌فنول با وزن مولکولی ۵۰۰ تا ۳۰۰۰ دالتون است که به دو گروه کلی قابل هیدرولیز و متراکم (غیرقابل هیدرولیز) تقسیم می‌شود. تانن عمده در پوسته دانه کلزا از نوع متراکم بوده (۷۰ تا ۹۶ درصد از کل تانن) و با نام سیانیدین شناخته می‌شود. غلظت تانن متراکم در دانه‌هایی با پوسته قهوه‌ای به مراتب بیشتر از انواع زرد رنگ است و به‌ طور کلی میزان آن از ۱.۹ تا ۶.۵ گرم در هر ۱۰۰ گرم پوسته بدون روغن متغیر است. تانن علاوه بر اینکه موجب تیره و نامطلوب شدن رنگ خوراک می‌شود، با پروتئین و آنزیم‌های هاضم پروتئین در دستگاه گوارش نیز تشکیل کمپلکس غیرقابل هضم داده و به‌ شدت هضم و جذب پروتئین را مختل می‌سازد. استخراج و حذف تانن از کنجاله کلزا به‌ طور معنی‌دار موجب افزایش انرژی قابل‌متابولیسم می‌شود و این اثر احتمالاً به دلیل بهبود عملکرد آنزیم‌های گوارشی نمود پیدا می‌کند.

این نکته نشان می‌دهد پلی‌فنول‌ها نقش دوگانه دارند: در جیره‌ای که با هدف کاهش اثر مایکوتوکسین یا تنش اکسیداتیو تنظیم می‌شود، ترکیبات پلی‌فنولی مفیدند، اما در کنجاله‌ای مانند کلزا که تانن متراکم آن با پروتئین کمپلکس غیرقابل هضم می‌سازد، همین خانواده ترکیبات یک عامل ضدتغذیه‌ای است. به همین دلیل، ارقام زرددانه و کم‌فیبر کلزا که پوسته نازک‌تر و تانن کمتری دارند، هدف مهمی در اصلاح نژاد برای تغذیه طیور هستند.

اسید فایتیک (فیتیک) یا اینوزیتول پلی‌فسفات (۱، ۲، ۳، ۴، ۵، ۶ – هگزاکیس دی‌هیدروژن فسفات) اصلی‌ترین شکل ذخیره فسفر در اغلب دانه‌های گیاهی است. این ترکیب به دلیل تشکیل کمپلکس نامحلول با پروتئین‌ها و مواد معدنی (به‌ ویژه کلسیم، آهن، روی، منگنز و منیزیم) و از دسترس خارج کردن آن‌ها، جزو مواد ضدتغذیه محسوب می‌شود. در pH خنثی، گروه‌های فسفات اسید فایتیک دارای یک یا دو اتم اکسیژن با بار منفی است و کاتیون‌ها می‌توانند با دو گروه فسفات تشکیل کمپلکس کیلات غیرقابل هضم و با یک گروه فسفات تشکیل پیوند ضعیف‌تر بدهند. از طرفی در تحقیقات اخیر مشخص شد که فسفر فیتاته با تأثیر روی انتقال سدیم در محیط روده، موجب اختلال در جذب مواد مغذی وابسته به سدیم همچون گلوکز، برخی اسیدهای آمینه و پپتیدها شده و قابلیت جذب آن‌ها را کاهش می‌دهد. همان‌ طور که در جدول بالا اشاره شد، میزان اسید فایتیک در کنجاله کلزا بالا بوده و بسته به نوع واریته بین ۳۵ تا ۷۰ درصد کل فسفر را به خود اختصاص می‌دهد.

استفاده از فیتاز به‌ عنوان آنزیمی که قادر به هیدرولیز مولکول اسید فایتیک به اینوزیتول و فسفر غیرارگانیک است، می‌تواند بازدهی استفاده از فسفر در خوراک را افزایش داده و عملکرد حیوان را بهبود بخشد.

آمید آلکالوئید سیناپین در واقع استر کولین اسید سیناپیک است که حدود یک درصد وزنی کنجاله کلزا را به خود اختصاص می‌دهد و موجب بوی نامطبوع ماهی در تخم‌مرغ با پوسته قهوه‌ای می‌شود. خردل چینی از سرده کلم‌ها واجد بیشترین مقدار سیناپین (حدود ۱ تا ۲ درصد وزنی) است. بوی نامطبوع مصرف مواد حاوی سیناپین به دلیل حضور یکی از متابولیت‌های آن در زرده تخم‌مرغ به نام تری‌متیل‌آمین است. حضور تری‌متیل‌آمین در تخم‌مرغ به دلیل یک نقص ژنتیکی در مرغ تخم‌گذار نژاد ردآیلندرد و عدم توانایی کبد و کلیه آن‌ها در اکسیداسیون این ترکیب توسط آنزیم تری‌متیل‌آمین اکسیداز به ترکیبات بی‌بو ایجاد می‌شود. تری‌متیل‌آمین می‌تواند در اثر فعالیت میکروبی روده به‌ طور مستقیم از سیناپین و کولین تولید شود. کمبود آنزیم تری‌متیل‌آمین اکسیداز الزاماً در مرغانی با تخم‌مرغ قهوه‌ای مشاهده نمی‌شود و این کمبود در مرغ لگهورن قهوه‌ای با پوسته سفید تخم‌مرغ هم گزارش شده است. از طرفی این معضل در سویه‌های آمیخته (هیبرید) نژاد نیوهمپشایر رد که تخم قهوه‌ای تولید می‌کنند، مشاهده نمی‌شود. جوجه‌های گوشتی به سیناپین حساس نبوده و تاکنون گزارشی مبنی بر بوی ماهی در لاشه گزارش نشده است.

مبنای ژنتیکی بوی ماهی و سقف عملی مصرف در مرغ تخم‌گذار

امروز علت مولکولی این «نقص ژنتیکی» دقیق‌تر مشخص شده است: آنزیمی که تری‌متیل‌آمین را به شکل بی‌بوی آن (تری‌متیل‌آمین‌ان‌اکسید) تبدیل می‌کند، فلاوین‌مونواکسیژناز ۳ (FMO3) نام دارد و بوی ماهی در مرغ‌هایی ظاهر می‌شود که یک جهش تک‌نوکلئوتیدی در ژن این آنزیم دارند. این جهش به شکل مغلوب به ارث می‌رسد؛ یعنی فقط مرغ‌هایی که هر دو نسخه ژن را معیوب دارند، هنگام مصرف کنجاله کلزا تخم‌مرغ بودار می‌گذارند و به همین دلیل در یک گله، همه پرندگان دچار این مشکل نیستند و شدت آن بین گله‌ها متفاوت است.

یک نکته عملی مهم این است که کولین‌کلراید در سطوح تجاری معمول، عامل بوی ماهی نیست. علت این است که کولینِ کلراید به سرعت در روده جذب می‌شود و کمتر به تخمیر میکروبی انتهای روده می‌رسد، در حالی که کولین کنجاله کلزا به شکل استر با اسید سیناپیک (سیناپین) است و آزادسازی آهسته آن، کولین را در اختیار باکتری‌های انتهای روده برای تبدیل به تری‌متیل‌آمین قرار می‌دهد.

در مطالعات قدیمی روی مرغ‌های حساس نژاد ردآیلندرد، بیش از یک گرم سیناپین در هر کیلوگرم جیره (۰.۱ درصد) برای ایجاد بوی ماهی کافی بود و توصیه شد سیناپین جیره از ۰.۱ درصد بیشتر نشود. با توجه به اینکه کنجاله کلزا حدود یک درصد سیناپین دارد، این حد معادل حدود ۱۰ درصد کنجاله در جیره است (محاسبه ویراستار). شواهد جدید اما یکدست نیست: سازمان‌های صنعتی کلزا این نگرانی را برای سویه‌های امروزی تا حد زیادی «مفهومی منسوخ» می‌دانند، در حالی که برخی ارزیابی‌های حسی روی تخم‌مرغ سویه‌های قهوه‌ای (مانند ایزابراون و های‌لاین براون) هنوز در سطوح ۱۲ تا ۲۶ درصد کنجاله، بوی ماهی را گزارش کرده‌اند؛ بوی تخم‌مرغ خام بیشتر از پخته‌شده قابل‌ تشخیص است.

تعادل الکترولیتی مطلوب در خوراک به منظور دستیابی به عملکرد مناسب در پرورش جوجه گوشتی ضروری است. از آنجایی که سطح پتاسیم کنجاله کانولا پایین‌تر از کنجاله سویا است، بنابراین تعادل الکترولیتی (سدیم + پتاسیم − کلر) آن کمتر از کنجاله سویا است (۳۰۷ در مقایسه با ۵۰۴ میلی‌اکی‌والان در کیلوگرم). با توجه به سطح بالاتر ترکیبات حاوی گوگرد در کنجاله کلزا، اگر تعادل آنیون-کاتیون (سدیم + پتاسیم − کلر − گوگرد) معیار قرار گیرد، این اختلاف بیشتر نیز می‌شود (۱۰۳ در مقایسه با ۳۶۶ میلی‌اکی‌والان در کیلوگرم). وزن جوجه گوشتی با افزایش تعادل الکترولیتی از ۵۰ به ۱۵۰، به صورت خطی افزایش می‌یابد و طبق نتایج مطالعات متعدد، تعادل الکترولیتی بهینه خوراک برای جوجه گوشتی در حدود ۲۵۰ میلی‌اکی‌والان است. بنابراین لازمه فرمولاسیون جیره در صورت استفاده از کنجاله کلزا، تنظیم تعادل الکترولیتی به وسیله نمک، جوش‌شیرین، بیکربنات پتاسیم و ترکیبات مشابه است.

از طرفی گوگرد بالا در کنجاله کلزا در مقایسه با کنجاله سویا (۰.۶۵ در مقابل ۰.۴۴ درصد) علاوه بر اختلال در تعادل آنیون-کاتیون، به دلیل رقابت با کلسیم در جذب از روده می‌تواند سبب ناهنجاری اسکلتی به‌ خصوص فلجی پا شود. در حدود ۴۰ درصد از گوگرد موجود در کنجاله کلزا از نوع معدنی است، در حالی که این عدد برای کنجاله سویا حدود ۲۵ درصد است و از آنجایی که گوگرد معدنی رقابت به مراتب بیشتری با کلسیم دارد، این اختلاف مزید بر علت فلجی ناشی از کلزا محسوب می‌شود. از طرفی در مطالعات اخیر، اثر منفی ترکیبات گلوکوزینولات بر مشکلات پا به‌ ویژه عارضه تیبیال دیسکوندروپلازیا (TD) تأیید شده است. یکی از راهکارهای رفع این مشکل، افزایش سطح کلسیم جیره طیور است اما از آنجایی که کلسیم مازاد موجب کاهش مصرف خوراک و تداخل در جذب چربی می‌شود، در انجام آن باید احتیاط لازم را به عمل آورد. در مورد مسمومیت با کلسیم، مطلب مسمومیت در طیور را بخوانید.

خوشبختانه روند اصلاح نژاد این گیاه در جهت کاهش گلوکوزینولات منجر به کاهش گوگرد دانه نیز شده است و احتمالاً در سال‌های آینده این مشکل کلزا مرتفع خواهد شد.

یکی از ویژگی‌های نامطلوب کنجاله کلزا، انرژی کمتر آن در مقایسه با کنجاله سویا است (جدول بالا). این دو منبع پروتئین از نظر قندهای ساده (۰.۶ درصد)، نشاسته (۲ درصد) و سطح نسبتاً بالای سوکروز (۶ درصد) مشابه هستند. سطح الیگوساکاریدها در کنجاله سویا بالاتر است (۵.۶ در مقایسه با ۲ درصد) که در اثر فعالیت میکروبی انتهای دستگاه گوارش طیور قابلیت تبدیل به اسیدهای چرب کوتاه‌زنجیر را دارد و می‌تواند بخش کوچکی از اختلاف انرژی سویا و کلزا را سبب شود. از طرفی چربی خام کنجاله کلزا بالاتر است و انرژی بیشتری را از این بخش در اختیار حیوان قرار می‌دهد. میانگین چربی خام کنجاله کلزا در آزمایش‌های مختلف از ۱.۳ تا ۴.۴ درصد با میانگین ۳.۳ درصد متغیر بوده است که علت این نوسان بیش از آنکه تحت تأثیر دانه کلزا باشد، به روش روغن‌کشی آن و میزان بازگرداندن محصولات فرعی (فسفولیپیدها، موم و غیره) به کنجاله باز می‌گردد. به همین دلیل میزان روغن خام، نوع چربی و الگوی اسیدهای چرب در کنجاله کلزا به‌ شدت متغیر بوده و به همین دلیل انرژی قابل‌متابولیسم حاصل از آن دچار نوسان به مراتب بیشتری در مقایسه با کنجاله سویا است.

سطح پایین الیاف و پروتئین بالاتر کنجاله سویا، عامل اصلی در تفاوت انرژی قابل‌متابولیسم بین این دو کنجاله است و به همین دلیل زمانی که انرژی قابل‌متابولیسم برای تعادل صفر ازت تصحیح می‌شود، اختلاف مزبور کاهش می‌یابد. این فرضیه محتمل است که نرخ عبور بالاتر کنجاله کلزا در دستگاه گوارش به دلیل سطح بالای الیاف غیرمحلول در آب، موجب کاهش مدت زمان هضم و جذب برای این کنجاله شده و به همین سبب انرژی کمتری در بدن پرنده قابل استحصال است.

برای مرجع عددی، در منابع آموزشی انرژی قابل‌متابولیسم ظاهری تصحیح‌شده برای نیتروژن (AMEn) کنجاله کلزا حدود ۲۰۰۰ کیلوکالری در کیلوگرم برای جوجه گوشتی و حدود ۲۳۹۰ برای مرغ تخم‌گذار گزارش شده است. به همین دلیل، در جیره‌های جوجه گوشتی با غلات پایه گندم یا ذرت، سطح مصرف کنجاله کلزا اغلب به دلیل انرژی پایین محدود می‌شود و مسئله، بیشتر یک مسئله اقتصادی-انرژی است تا ایمنی؛ نوع پرس‌شده (اکسپلر) به دلیل روغن باقیمانده بیشتر، انرژی بالاتری فراهم می‌کند.

مهم‌ترین ویژگی مثبت کنجاله کلزا، ترکیب پروتئین و الگوی اسید آمینه مطلوب آن است و با وجود سطح بالاتر اسیدهای آمینه گوگرددار متیونین و سیستین نسبت به کنجاله سویا، قابلیت هضم اسیدهای آمینه در آن کمتر است. بخشی از این افت قابلیت هضم اسیدهای آمینه مربوط به دمای بالاتر روغن‌کشی دانه کلزا است که طبق مستندات علمی می‌تواند به‌ طور جدی اسیدهای آمینه را از دسترس خارج سازد. به‌ عنوان نمونه کاهش قابلیت هضم لیزین در اثر فرآوری کلزا به وسیله حلال بین پنج تا هفت درصد است. وقوع واکنش میلارد و فعال شدن ترکیبات گلوکوزینولات به‌ عنوان عامل این رخداد معرفی شده است. به‌ طور میانگین در حدود ۱۰ درصد از کل پروتئین کنجاله کلزا بدین نحو از دسترس پرنده خارج می‌شود. نکته حائز اهمیت در این خصوص اینکه سن پرنده در میزان برداشت اسیدهای آمینه از کنجاله کلزا بسیار مؤثر است و با افزایش سن پرنده، قابلیت هضم اسیدهای آمینه به‌ ویژه ترئونین، آرژنین و لیزین افزایش قابل‌ توجه می‌یابد.

در فرمولاسیون خوراک با استفاده از سطوح بالای کنجاله کلزا باید توجه ویژه به تأمین آرژنین به‌ عنوان یکی از اسیدهای آمینه ضروری برای طیور شود. این کنجاله در مقایسه با سویا از مقدار کمتر آرژنین و قابلیت هضم پایین‌تر آن برخوردار است و با توجه به عدم رواج تجاری استفاده از مکمل سنتتیک آرژنین، امکان بروز کمبود آرژنین و افت عملکرد در سطوح بالای مصرف کنجاله کلزا محتمل است. از طرفی از آنجایی که آرژنین به‌ عنوان پیش‌ساز اکسید نیتریک به‌ عنوان وازودیلاتور (اتساع‌دهنده عروق) قوی عمل می‌کند، کمبود آن موجب کاهش تولید اکسید نیتریک در عروق شده و امکان بروز مشکلات عروقی همچون آسیت و سندرم مرگ ناگهانی در طیور به‌ ویژه جوجه گوشتی افزایش می‌یابد. در مطالعه دیگری که در سال ۲۰۱۰ انجام شد، اثر نامطلوب کنجاله کلزا در بروز آسیت در جوجه گوشتی در مقایسه با کنجاله سویا تأیید شد. این مطالعه به منظور تحریک وقوع آسیت در ارتفاع ۲۱۰۰ متری از سطح دریا انجام شد.

قابلیت هضم لیزین «ضعیف‌ترین حلقه» است و بیشترین تغییر را بین نمونه‌ها نشان می‌دهد. در یک بررسی روی ۱۴ نمونه کنجاله کلزا، قابلیت هضم پیش‌سکومی اسیدهای آمینه در جوجه گوشتی بین ۶۸ تا ۸۳ درصد و برای لیزین بین ۶۴ تا ۸۴ درصد متغیر بود. یک نکته ظریف این است که چون سهم لیزین کنجاله کلزا در کل جیره کوچک است و در جیره‌های رایج لیزین هیدروکلراید هم افزوده می‌شود، ضعف هضم لیزین کنجاله اغلب پنهان می‌ماند؛ اما این پنهان‌ماندن به معنای نبود مشکل نیست و در سطوح بالای مصرف، یا وقتی لیزین کنجاله دچار آسیب حرارتی شده باشد، آشکار می‌شود.

کیفیت کنجاله کلزا نه تنها به دانه، بلکه به شرایط روغن‌کشی بستگی دارد. استخراج با حلال قابلیت هضم لیزین را حدود ۵ درصد کاهش می‌دهد و مرحله دسولونتایزر-توستر (حذف حلال و حرارت‌دهی) در یک گزارش قابلیت هضم ظاهری لیزین را از ۸۷ به ۷۹ درصد رسانده است. لیزین به دلیل گروه آمینی آزاد خود حساس‌ترین اسید آمینه به حرارت است و در واکنش میلارد به شکل «لیزین غیرواکنش‌پذیر» درمی‌آید. نتیجه این است که دو کنجاله با پروتئین خام یکسان می‌توانند لیزین قابل‌ استفاده بسیار متفاوتی داشته باشند.

یک شاخص ساده و قابل اجرا در هر آزمایشگاه، نسبت لیزین به پروتئین خام است: چون در آسیب حرارتی لیزین کاهش می‌یابد ولی پروتئین خام ثابت می‌ماند، افت این نسبت نشانه آسیب است. طبق یک مرور علمی، نسبت لیزین به پروتئین خام کمتر از ۵.۲ (یعنی کمتر از ۵.۲ گرم لیزین به ازای هر ۱۰۰ گرم پروتئین خام) در کنجاله کلزا نشانه آسیب حرارتی است. مثال با اعداد جدول همین مقاله: برای کنجاله کلزا با پروتئین ۳۶.۵ و لیزین ۲ درصد، نسبت برابر ۲ ÷ ۳۶.۵ × ۱۰۰ ≈ ۵.۵ است که بالاتر از آستانه است؛ اما اگر در نمونه‌ای با همان پروتئین، لیزین ۱.۸ گزارش شود، نسبت به حدود ۴.۹ می‌رسد که مشکوک به آسیب حرارتی است و باید لیزین قابل‌ هضم یا لیزین واکنش‌پذیر آن بررسی شود.

توستینگ بیش‌ازحد تنها هضم لیزین را پایین نمی‌آورد؛ در یک مطالعه روی کنجاله منداب دهال‌شده، فرآوری حرارتی اضافی جریان نیتروژن و اسیدهای آمینه هضم‌نشده به انتهای روده (سکوم) را افزایش داد، یعنی پروتئین بیشتری بدون هضم به بخش تخمیری روده می‌رسد.

بحث تشخیص اختلاط کنجاله کلزا با کنجاله سویا (که یکی از نشانه‌های قطعی آن وجود گلوکوزینولات در کنجاله‌ای است که باید فاقد آن باشد) به‌ تفصیل در راهنمای تقلب در کنجاله سویا آمده است.

چند راهکار برای جبران محدودیت‌های کنجاله کلزا بررسی شده است؛ شواهد آن‌ها متفاوت و در برخی موارد ناقص است:

• آنزیم‌های کربوهیدراز (چندآنزیمی): کنجاله کلزا بخش بزرگی از دیواره سلولی دارد که طیور آن را هضم نمی‌کنند. در یک مطالعه، آنزیم مخلوط شامل زایلاناز، گلوکاناز، پکتیناز، سلولاز، مانناز و گالاکتوناز هضم NSP کنجاله را افزایش داد ولی بهبود دیگر شاخص‌های هضم یا عملکرد دیده نشد؛ در مطالعه‌ای جدیدتر، کوکتل چندکربوهیدرازی هضم NSP را از نزدیک صفر تا حدود ۲۰ درصد بالا برد. جمع‌بندی منابع این است که بهبود هضم در حد «متوسط» رخ می‌دهد و داده‌ها کاملاً قطعی نیست.
• فیتاز و زایلاناز: در جیره‌های حاوی کنجاله کلزا، افزودن فیتاز و زایلاناز قابلیت هضم مواد معدنی درشت‌مغذی و کم‌مقدار و اسیدهای آمینه را بهبود داد. در یک مطالعه دیگر، ترکیب چندکربوهیدراز و فیتاز اثر هم‌افزایی روی تعادل نیتروژن و انرژی نشان داد؛ این همان مسیر عملی برای مقابله با فسفر فیتاته بالای کلزا است که در بخش اسید فایتیک مطرح شد.
• دهال‌کردن: برداشتن پوسته، الیاف و تانن را کاهش و پروتئین را افزایش می‌دهد و در جوجه گوشتی بهره‌وری اسید آمینه و انرژی را بهبود داده است.
• تخمیر: کنجاله منداب تخمیرشده با Lactobacillus fermentum و Bacillus subtilis توانسته تا ۱۰ درصد کنجاله سویای جیره جوجه گوشتی را به‌ طور ایمن جایگزین کند.
• دانه کامل آسیاب‌شده: سطح ۱۵ درصد دانه کلزای آسیاب‌شده در جیره جوجه گوشتی بدون اثر منفی بر مصرف خوراک، ضریب تبدیل، رشد اندام‌ها و راندمان لاشه بود؛ بالاتر از آن، رشد به‌ ویژه در سنین ابتدایی افت کرد. آسیاب‌کردن به‌ تنهایی (بدون حرارت یا آنزیم) بخش عمده بهره را فراهم کرد.

سطح «مجاز» کنجاله کلزا یک عدد ثابت و جهانی نیست و بسته به منبع، تفاوت آشکاری دارد. دلیل اصلی این اختلاف، تفاوت در شرط‌های مفروض است: میزان انرژی جیره، گلوکوزینولات و فرآوری کنجاله، سن پرنده، اینکه جیره بر پایه اسید آمینه قابل‌هضم تنظیم شده یا نه، و حتی دیدگاه اقتصادی منبع. جدول زیر نمونه‌ای از این تفاوت‌ها را با ذکر نوع منبع نشان می‌دهد:

این جدول مرجع مقایسه منابع است، نه دستور فرمولاسیون؛ سقف واقعی هر واحد باید با آنالیز کنجاله مصرفی، سویه و انرژی جیره تعیین شود.

در مجموع، جمع‌بندی منصفانه این است که در جوجه گوشتی و با رعایت اصول جیره‌نویسی (اسید آمینه قابل‌هضم، تعادل الکترولیتی، آرژنین)، بازه ۱۰ تا ۲۰ درصد برای اغلب واحدها «امن و بی‌دغدغه» است، بازه ۲۰ تا ۳۰ درصد با کنترل دقیق‌تر ممکن است و سطوح بالاتر عمدتاً در شرایط اقتصادی خاص و در دوره پایانی مطرح می‌شود. در مرغ تخم‌گذار، سقف حدود ۲۰ درصد در منابع جدید تأیید شده، با این تبصره که در گله‌های قهوه‌ای‌تخم باید بوی ماهی را پایش کرد.

کاهش پروتئین خام جیره (و جبران آن با اسیدهای آمینه سنتتیک) روند رو‌به‌رشدی برای کاهش خیسی بستر و آمونیاک است. در این بستر، کنجاله کلزا هم گزینه جایگزینی بخشی از سویا است، اما شواهد نشان می‌دهد این جایگزینی نمی‌تواند کامل باشد:

• در جیره‌های با ۱۹ درصد پروتئین خام، کنجاله کلزا توانسته بدون افت رشد، ویژگی‌های لاشه و چربی‌سازی جوجه گوشتی (۱۵ تا ۳۶ روزگی) جایگزین سویا شود.
• در مقابل، در یک آزمایش ۴۲ روزه، جایگزینی کامل سویا با کنجاله کلزا یا DDGS ذرت در جیره‌های کم‌پروتئین دارای اسیدهای آمینه سنتتیک عملکرد را کاهش داد و نتیجه گرفته شد این جایگزینی کامل برای عملکرد بهینه ممکن نیست. در همان مطالعه، کاهش پروتئین خام جیره صرف‌نظر از منبع پروتئین، آمونیاک سطح بستر را کم کرد.

یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴ اثر جایگزینی بخشی از کنجاله سویا با کنجاله کلزا یا DDGS ذرت را در جیره‌های کم‌پروتئین جوجه‌های گوشتی مبتلا به کوکسیدیوز (چالش مخلوط ایمریا) بررسی کرد. نتیجه این بود که این جایگزینی جزئی تنها اثر ناچیزی روی وزن بدن و ضریب تبدیل در ۴۲ روزگی داشت. نویسندگان همچنین یادآوری می‌کنند که جیره‌های پرپروتئین، پرندگان را در برابر عفونت‌های ثانویه روده‌ای مانند انتریت نکروتیک مستعدتر می‌کنند؛ یعنی کاهش پروتئین جیره از نظر سلامت روده مزیت دارد و کنجاله کلزا در حد جایگزینی جزئی می‌تواند بخشی از این راهبرد باشد.

در پایان لازم به توضیح است که استفاده از کنجاله کلزا در خوراک جوجه گوشتی و به شکل محدود در مرغ تخم‌گذار با رعایت اصول تغذیه بلامانع است اما در خصوص توجیه اقتصادی مصرف آن نیازمند بررسی قیمت کنجاله سویا و کلزا و در کنار آن روغن و اسیدهای آمینه سنتتیک است.

• کنجاله کلزا از نظر اسیدهای آمینه گوگرددار و کلسیم و فسفر قابل‌ استفاده مزیت دارد، اما انرژی پایین، الیاف و لیگنین، فیتات و قابلیت هضم کمتر اسیدهای آمینه (به‌ ویژه لیزین و آرژنین) سقف مصرف را تعیین می‌کند.
• گلوکوزینولات در کلزای دو صفر امروزی معمولاً عامل اصلی محدودیت نیست؛ مهم، غلظت آن در جیره نهایی است.
• بوی ماهی تخم‌مرغ یک ویژگی ژنتیکی (جهش در ژن FMO3) است؛ در گله‌های قهوه‌ای‌تخم، پایش حسی توصیه می‌شود.
• نسبت لیزین به پروتئین خام (کمتر از ۵.۲ مشکوک) ابزار ساده کنترل کیفیت آسیب حرارتی است.
• آنزیم (کربوهیدراز، فیتاز، زایلاناز)، دهال‌کردن و آسیاب‌کردن دانه راهکارهایی با اثر متوسط هستند؛ جایگزین جیره‌نویسی بر مبنای اسید آمینه قابل‌هضم نیستند.

• چند درصد کنجاله کلزا در جیره جوجه گوشتی قابل استفاده است؟

  منابع مختلف عددهای متفاوتی می‌دهند: مرورهای علمی جدید بازه ۱۰ تا ۳۰ درصد را گزارش می‌کنند و برخی منابع صنعتی تا ۴۰ درصد در دوره پایانی. سقف عملی را انرژی جیره، گلوکوزینولات و قابلیت هضم اسید آمینه تعیین می‌کند و باید با آنالیز کنجاله مصرفی تنظیم شود.

• آیا کنجاله کلزا باعث بوی ماهی در تخم‌مرغ می‌شود؟

  فقط در مرغ‌هایی که جهش مغلوب در ژن FMO3 دارند و نمی‌توانند تری‌متیل‌آمین را به شکل بی‌بو تبدیل کنند. این ویژگی در گله‌های قهوه‌ای‌تخم شایع‌تر گزارش شده، اما به رنگ پوسته محدود نیست. کولین‌کلراید در سطوح تجاری عامل آن نیست.

• تفاوت اصلی کنجاله کلزا و کنجاله سویا چیست؟

  کلزا پروتئین کمتر (حدود ۳۶ در برابر ۴۵ درصد)، متیونین و سیستین بیشتر، لیزین و آرژنین کمتر، الیاف و لیگنین بسیار بیشتر و انرژی قابل‌متابولیسم پایین‌تر دارد؛ همچنین قابلیت هضم اسیدهای آمینه آن کمتر و متغیرتر است.

• چگونه بفهمیم کنجاله کلزا آسیب حرارتی دیده است؟

  یک شاخص ساده، نسبت لیزین به پروتئین خام است؛ مقدار کمتر از ۵.۲ نشانه آسیب حرارتی است. برای تأیید دقیق‌تر، لیزین واکنش‌پذیر یا قابلیت هضم آن سنجیده می‌شود.

• آیا آنزیم می‌تواند مشکلات کنجاله کلزا را حل کند؟

  تا حدی. آنزیم‌های کربوهیدراز هضم NSP را متوسط بهبود می‌دهند و فیتاز و زایلاناز دسترسی مواد معدنی و اسید آمینه را افزایش می‌دهند، اما شواهد کاملاً قطعی نیست و آنزیم جایگزین جیره‌نویسی بر مبنای اسید آمینه قابل‌هضم نیست.