برنامه نوردهی، رشد استخوان و لنگش در جوجه گوشتی

انتخاب پرفشار ژنتیکی طی دهه‌های اخیر برای وزن و سرعت رشد بالا در جوجه‌های گوشتی منجر به افزایش مشکلات و ناهنجاری‌های پا شده است و در سطح جهان به‌ طور تقریبی ۳ تا ۳۵ درصد از جوجه‌ها در گله‌های تجاری با انواع و شدت مختلف لنگش درگیر هستند. یکی از دلایل مهم در افزایش فلجی و لنگش در گله جوجه گوشتی، برنامه نوردهی است. طبق نتایج مطالعات مختلف، به‌کارگیری برنامه نوری با بیش از ۲۰ ساعت نور طی ۲۴ ساعت از سنین اولیه تا کشتار منجر به افزایش وقوع ناهنجاری‌های اسکلتی، مشکلات پا و افزایش بروز تیبیال دیسکوندروپلازیا می‌شود.

بیشترین رشد نسبی استخوان تیبیا و فمور طی هفته اول زندگی جوجه گوشتی اتفاق می‌افتد. از طرفی تغییر برنامه نوری می‌تواند الگوی آزادسازی هورمون ملاتونین را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین تغییر برنامه نوری که در اغلب مرغداری‌ها طی هفته اول انجام می‌شود و تنش ناشی از آن، ممکن است موجب اثر نامطلوب روی توسعه بافت استخوان شود. ملاتونین هورمونی است که ترشح آن تحت تأثیر نور بوده و در تاریکی افزایش قابل‌ توجه می‌یابد. از طرفی ملاتونین به‌ عنوان محرک توسعه بافت استخوان عمل می‌کند. این در حالی است که در مطالعات فارمی جدید مشخص شد اعمال ۲۴ ساعت نوردهی طی چهار روز اول زندگی (در مقایسه با برنامه منقطع ۲ ساعت نور: یک ساعت تاریکی و ۲ ساعت نور: ۶ ساعت تاریکی) نه‌ تنها اثر نامطلوبی روی توسعه بافت غضروفی و استخوانی ندارد بلکه منجر به افزایش طول استخوان پا (فمور و تیبیا) می‌شود. این مشاهده نافی اثر ملاتونین نیست بلکه به دلیل کاهش فعالیت پرنده طی زمان اعمال خاموشی بروز می‌یابد. تحرک از مهم‌ترین محرک‌های رشد و توسعه بافت غضروف و استخوانی‌ شدن آن است و کم‌تحرکی ناشی از اعمال خاموشی موجب کاهش نرخ آن می‌شود. این کاهش فعالیت عامل کم‌شدن ضریب تبدیل غذایی در پرندگانی است که دوره طولانی‌تر خاموشی و استراحت را تجربه می‌کنند. در واقع با اعمال نوردهی طولانی‌تر، انرژی که صرف فعالیت می‌شود افزایش می‌یابد و بازدهی تولید گوشت کم می‌شود.

از طرفی با افزایش مدت نوردهی، میزان مصرف خوراک بیشتر می‌شود و با توجه به کاهش دریافت انرژی و پروتئین توسط پرنده، کم‌شدن قطر و طول استخوان به دلیل اعمال خاموشی، طبیعی به نظر می‌رسد.

یافته‌ای که در متن اصلی این موضوع کمتر به آن پرداخته شده، اثر برنامه نوری در طول دوران جوجه‌کشی (پیش از تفریخ) روی سلامت اسکلتی جوجه در سنین بعدی است. در یک مطالعه، تخم‌های جنین‌دار طی کل دوره جوجه‌کشی تحت سه رژیم نوری روشنایی پیوسته (۲۴L)، تاریکی پیوسته (۲۴D) و روشنایی متناوب ۱۲ ساعت روشن و ۱۲ ساعت تاریک (۱۲L:۱۲D) قرار گرفتند. نتایج نشان داد جوجه‌های متولدشده از تخم‌های تحت روشنایی پیوسته (۲۴L)، در سن کشتار وزن استخوان فمور کمتر، طول تیبیوتارس کوتاه‌تر و بروز بیشتر تیبیال دیسکوندروپلازیا داشتند؛ در حالی که تاریکی پیوسته و برنامه متناوب ۱۲L:۱۲D اثر تحریک‌کننده مثبتی روی رشد استخوان نشان دادند.

در مطالعه‌ای دیگر، مقایسه برنامه ۱۶ ساعت روشنایی و ۸ ساعت تاریکی (۱۶L:۸D) با روشنایی پیوسته طی جوجه‌کشی نشان داد بروز ضایعات استخوانی از جمله نکروز استخوانی همراه با استئومیلیت باکتریایی و ناهنجاری صفحه رشد، در گروه ۱۶L:۸D کمتر بود. این یافته‌ها نشان می‌دهند مدیریت نوردهی برای سلامت اسکلتی جوجه گوشتی از همان مرحله جوجه‌کشی آغاز می‌شود و صرفاً به دوره پس از هچ محدود نیست.

با توجه به یافته‌های اخیر، به نظر می‌رسد اعمال نوردهی ممتد طی چهار الی هفت روز اول پرورش و سپس کاهش آن یا به‌کارگیری برنامه منقطع به بهترین نتیجه ممکن از نظر طول و قطر استخوان پا و کاهش لنگش منجر می‌شود. جدول زیر خلاصه‌ای از توصیه‌های رایج بین‌المللی و الزامات قانونی را نشان می‌دهد.

نکته کلیدی، پیوسته بودن دوره تاریکی است، نه فقط جمع ساعات آن؛ تقسیم تاریکی به بازه‌های کوتاه و پراکنده، اثر مطلوب بر ریتم شبانه‌روزی و ترشح ملاتونین را کاهش می‌دهد. همچنین هیچ برنامه نوری واحدی برای تمام مزارع و اقلیم‌ها مناسب نیست و تنظیم دقیق آن باید متناسب با سویه، وزن هدف بازار و شرایط سالن انجام شود.

برنامه نوردهی یکی از معدود عوامل مدیریتی است که تیم فنی مرغداری بدون هزینه اضافی قابل‌ توجه می‌تواند آن را تنظیم کند و اثر مستقیم روی رشد استخوان، بروز لنگش، ضریب تبدیل غذایی و رفاه گله دارد. رویکرد پیشنهادی این است: نوردهی نسبتاً طولانی (اما نه ۲۴ ساعته) طی چهار تا هفت روز نخست برای تسهیل دسترسی جوجه به خوراک و آب، و سپس گذار به یک برنامه با دوره تاریکی پیوسته و کافی (حداقل ۴ تا ۶ ساعت) تا پایان دوره پرورش. توجه به این نکته از همان مرحله جوجه‌کشی، پیش از ورود جوجه به سالن پرورش، آغاز می‌شود.