مقدمه

آب یکی از ضروری‌ترین مواد مغذی برای زندگی است و علاوه بر نقش تغذیه‌ای، در بسیاری از فرآیندهای فیزیولوژیک پرنده مشارکت مستقیم دارد که از جمله آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• هضم و جذب مواد مغذی
• انتقال مواد غذایی و عملکرد آنزیم‌ها
• تنظیم دمای بدن
• روان‌سازی مفاصل
• کمک به عبور خوراک در دستگاه گوارش
• رقیق‌سازی و کمک به دفع مواد زائد
• پایه اصلی خون، مایعات و بافت‌های بدن

جوجه‌های گوشتی معمولاً حدود دو برابر خوراک مصرفی خود آب می‌نوشند و این نسبت در شرایط تنش گرمایی گاهی تا چند برابر افزایش می‌یابد. حدود ۷۰ درصد وزن بدن جوجه از آب تشکیل شده است و این مقدار در زمان تفریخ به حدود ۸۵ درصد می‌رسد. بنابراین هرگونه کاهش مصرف آب یا افزایش دفع آب، اثر مستقیمی بر رشد، سلامت و عملکرد نهایی گله خواهد داشت. هر جوجه گوشتی در یک دوره پرورش در حدود ۴ تا ۵ کیلو دان و ۷ تا ۱۲ لیتر آب مصرف می‌کند. با این وجود در بسیاری از مرغداری‌ها، هیچ اطلاعاتی در مورد کیفیت و کمیت آب وجود ندارد و این در حالی است که انجام آزمایشات خوراک به اتفاقی پیش پا افتاده تبدیل شده است. 

تعادل آب در بدن

برای جلوگیری از دهیدراتاسیون (کم آب شدن بدن)، میزان دریافت آب باید با میزان دفع آن در تعادل باشد. مهم‌ترین مسیرهای دفع آب شامل موارد زیر است:

• تنفس
• تبخیر از سطح بدن
• مدفوع
• ادرار

حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد آب مصرفی از طریق مدفوع دفع می‌شود، اما عمده‌ترین مسیر دفع آب، ادرار است. با این حال با توجه به مخلوط شدن مدفوع و ادرار در پرندگان، رطوبت فضولات از نقش اساسی در میزان دفع آب برخوردار است.

از سوی دیگر با افزایش دمای محیط، سهم تبخیر در دفع آب به شدت افزایش می‌یابد. به عنوان مثال:

• در ۱۰ درجه سانتی‌گراد حدود ۱۲ درصد دفع آب از طریق تبخیر صورت می‌گیرد.
• در ۳۰ درجه سانتی‌گراد این مقدار می‌تواند به بالای ۵۰ درصد برسد.

به همین دلیل تأمین سریع آب کافی و سالم پس از جوجه‌ریزی برای جلوگیری از آسیب‌های دائمی عملکرد ضروری است.

عوامل مؤثر بر مصرف آب

سن پرنده

مصرف آب ارتباط مستقیمی با سه عامل سن، سرعت رشد و میزان مصرف خوراک دارد. با افزایش سن، نیاز به آب نیز افزایش می‌یابد. هرگونه محدودیت در دسترسی به آب مانند فضای ناکافی آبخوری، گرفتگی‌ها و نشتی‌های مسیر انتقال آب و عدم تطابق تعداد آبخوری با وزن زنده گله موجب افت رشد خواهد شد.

جنسیت

خروس‌ها از همان هفته اول زندگی، آب بیشتری مصرف می‌کنند و نسبت آب به خوراک در آنها بالاتر است. علت اصلی این موضوع تفاوت در ترکیب لاشه است؛ ماده‌ها چربی لاشه بیشتری دارند و بافت چربی نسبت به بافت پروتئینی آب کمتری در خود نگه می‌دارد.

دمای محیط

دمای محیط یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده میزان مصرف آب است. در شرایط معمول، نسبت آب به خوراک معادل ۱/۸ به ۱ است اما با افزایش دما، مصرف آب به شدت افزایش می‌یابد و در تنش گرمایی شدید تا شش برابر می‌شود. به ازای هر یک درجه سانتی‌گراد افزایش دما بالاتر از ۲۱ درجه سانتی‌گراد، مصرف آب حدود ۶ تا ۷ درصد افزایش می‌یابد. بنابراین استفاده از کنتور آب در هر سالن و ثبت روزانه مصرف آب، یک ابزار مدیریتی بسیار مهم محسوب می‌شود.

دمای آب

پرندگان آب خنک را ترجیح می‌دهند و مطالعات نشان داد دمای مطلوب آب آشامیدنی حدود ۱۰ درجه سانتی‌گراد است و وقتی دمای آب به حدود ۲۷ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر برسد، مصرف آن در جوجه گوشتی کاهش می‌یابد و افزایش وزن روزانه افت می‌کند. این مشکل در زمان تنش گرمایی به شدت می‌تواند بر عملکرد گله موثر باشد. در مناطق گرم، راهکارهای زیر می‌تواند منجر به کاهش دمای آب آشامیدنی شود:

• مخازن و لوله‌ها در زیر زمین قرار گیرد.
• لوله‌ها عایق شود.
• مخازن دور از تابش مستقیم آفتاب باشد.
• خطوط آب به طور منظم پاکسازی شود.
• از سیستم‌های خنک‌کننده آب استفاده شود.

باید توجه داشت که دمای آب مطلوب برای واکسیناسیون کمتر از ۲۰ درجه سانتی‌گراد است و عدم رعایت این اصل می‌تواند در مورد برخی از واکسن‌ها مشکل‌ساز شود. در هوای گرم می‌توان از یخ برای خنک کردن مخزن استفاده کرد اما واکسن باید پس از ذوب کامل یخ اضافه شود.

بیماری‌ها

افزایش ناگهانی مصرف آب در گله می‌تواند نشانه قدرتمند از آغاز بیماری‌هایی مانند کوکسیدیوز، انتریت نکروتیک و مسمومیت‌ها به ویژه مسمومیت با نمک باشد.

سیستم‌های آبخوری

آبخوری نیپلی

در اغلب واحدهای مدرن گوشتی، از آبخوری نیپل استفاده می‌شود. مهم‌ترین برتری آبخوری نیپلی را می‌توان در کاهش آلودگی میکروبی آب و نیاز به نیروی کار عنوان کرد اما عملکرد مناسب این سیستم نیازمند مدیریت صحیح است. عوامل مؤثر در عملکرد آبخوری نیپلی عبارت‌ است از:

• ارتفاع خط آب
• فشار آب
• دبی نیپل
• تعداد نیپل‌ها
• تعداد و موقعیت خطوط
• شست ‌و شوی منظم خطوط

دبی نیپل

برای عملکرد مطلوب، کمینه دبی هر نیپل، ۶۰ میلی‌لیتر در دقیقه توصیه شده است. کاهش دبی خصوصاً در گله‌های سنگین‌تر از دو کیلوگرم باعث کاهش مصرف آب و به دنبال آن کاهش مصرف خوراک و افت رشد می‌شود. برای برآورد دبی مورد نیاز هر نیپل در گله جوجه گوشتی می‌توان از رابطه زیر استفاده کرد:

دبی (میلی‌لیتر در دقیقه) = (سن به هفته × ۷) + ۲۰

آبخوری آویز (زنگوله‌ای)

در صورت استفاده از آبخوری آویز، رعایت دو نکته از اهمیت فوق العاده برخوردار است:

• شست ‌و شوی روزانه
• ارتفاع آبخوری از ۱۸ روزگی به بعد باید هم‌سطح پشت پرنده تنظیم شود.

فضای آبخوری

پس از پایان چند روز اول پرورش جوجه گوشتی که معمولا از آبخوری کله قندی استفاده می‌شود، برای هر ۱۰۰۰ قطعه جوجه گوشتی به ۸۳ نیپل یا ۸ آبخوری آویز نیاز است. در شرایط زیر افزایش ۵۰ درصدی مقادیر مزبور به شدت توصیه می‌شود:

• دمای بالای ۳۳ درجه سانتیگراد
• میانگین وزن زنده بیش از ۲ کیلوگرم

تاثیر جیره غذایی بر مصرف آب

هر ماده‌ای که دفع کلیوی را افزایش دهد، مصرف آب را نیز افزایش می‌دهد. بنابراین جیره غنی از پروتئین یا حاوی مقادیر بالای مواد معدنی به ویژه سدیم و پتاسیم باعث افزایش مصرف آب و رطوبت بستر می‌شود. مایکوتوکسین‌ها هم اغلب موجب افزایش مصرف آب می‌شوند.

سدیم

سدیم اضافی باعث افزایش تشنگی و مصرف آب می‌شود. مقدار سدیم جیره در دستورالعمل‌های مختلف در بازه ۰/۱۸ تا ۰/۲۳ درصد توصیه می‌شود. نکته مهم در این میان، غفلت از سدیم موجود در آب است که می‌تواند بر محاسبات جیره غذایی موثر باشد.

پتاسیم

نیاز جوجه گوشتی به پتاسیم در بازه ۰/۶ تا ۰/۹ درصد قرار دارد و سطوح بالاتر از این مقدار موجب افزایش مصرف آب و خیسی بستر می‌شود. این مشکل اغلب در جیره‌هایی دیده می‌شود که تنها منبع تامین پروتئین سویا است.

کلر

سطح کلر نیز معمولا برابر با سدیم تنظیم می‌شود: ۰/۱۸ تا ۰/۲۳ درصد

معیارهای کیفی آب

کل مواد جامد محلول (TDS)

پرورش جوجه گوشتی با TDS کمتر از ۱۰۰۰ شدنی است و در بسیاری از منابع قدیمی،‌ بیشینه این عدد تا حدود ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ هم اعلام شده است اما عامل موثر در این میان نوع ترکیبی است که سبب افزایش TDS شده است. پیشنهاد عملی در این ارتباط حفظ کل مواد جامد محلول زیر ۵۰۰ پی‌پی‌ام است.

سختی کل

افزایش غلظت نمک‌های منیزیوم و کلسیم در آب موجب سختی آن می‌شود و در واقع سختی شاخصی از میزان املاح آب است. سختی کمتر از ۱۰۰ پی‌پی‌ام در پرورش جوجه گوشتی مطلوب محسوب می‌شود. مهم‌ترین معضل سختی بالای آب کاهش قابل توجه تاثیرگذاری و حتی غیرفعال شدن استفاده از ترکیبات ضدعفونی کننده، واکسن‌های زنده، برخی آنتی بیوتیک‌ها و برخی ویتامین‌ها در آب است. استفاده از شیرخشک بدون چربی یا پایدارکننده‌های واکسن در آب به هنگام واکسیناسیون، به همین دلیل است. آب سخت همچنین موجب رسوب و گرفتگی مسیر انتقال آب و آبخوری‌ها می‌شود. موثرترین روش کاهش سختی آب، فیلتراسیون فیزیکی به روش اسمز معکوس است. 

pH

دامنه مناسب pH، ۶/۵ تا ۷/۸ است. در شرایط بروز مشکلات روده، کاهشpH  به حدود ۵ تا ۶ (به واسطه استفاده از ترکیبات اسیدی مانند سرکه و اسیدی‌فایرهای محلول در آب) به مدت محدود ‌می‌تواند مفید واقع شود.

سولفات

حد مطلوب آن کمتر از ۲۰۰ پی‌پی‌ام است و مقادیر بیشتر آن اثر لینت‌زا داشته و منجر به اسهال می‌شود. حتی سطوح نزدیک به بیشینه سولفات در کنار منیزیوم یا سدیم متوسط می‌تواند سبب خیسی بستر در جوجه‌های گوشتی شود.

کلراید

حد مطلوب کلراید کمتر از ۲۵۰ پی‌پی‌ام بوده و غلظت بالاتر از ۵۰۰ پی‌پی‌ام سبب کاهش مصرف خوراک در جوجه گوشتی و افزایش مصرف آب و خیسی بستر می‌شود.

پتاسیم

حد مطلوب آن کمتر از ۳۰۰ پی‌پی‌ام است.

منیزیوم

محدوده قابل قبول منیزیوم، ۵۰ تا ۱۲۵ پی‌پی‌ام است و سطوح بالاتر اثر لینت‌زا دارد. بالا بودن نسبی سطح سولفات‌ها در کنار منیزیوم متوسط منجر به تشکیل سولفات منیزیوم شده و موجب اسهال می‌شود.

نیترات

نیتروژن نیتراتی حداکثر تا ۱۰ پی‌پی‌ام پذیرفته است و حضور آن اغلب نشانه وجود آلودگی آلی یا مدفوع در آب است. گاهی مقادیر به مراتب کمتر از نیتروژن نیتراتی بر عملکرد گله تاثیر نامطلوب می‌گذارد.

آهن

حد مطلوب آهن در آب آشامیدنی طیور کمتر از ۰/۳ پی‌پی‌ام است و مقادیر بالاتر سبب رشد باکتری‌های آهن‌دوست، تشکیل بیوفیلم و گرفتگی خطوط انتقال آب می‌شود. این موارد زمینه‌ساز آلودگی‌های بعدی آب آشامیدنی است.

منگنز

مازاد منگنز در آب، تاثیر مشابه با آهن دارد و تشکیل بیوفیلم را تسهیل می‌کند. منگنز بالا، مظنون اصلی در گرفتگی نیپل‌ها است. بیشینه منگنز برای جوجه گوشتی ۰/۰۵ پی‌پی‌ام اعلام شده است.

فلوراید

بیشینه مطلوب فلوراید در آب مرغداری کمتر از ۲ پی‌پی‌ام است و سطوح بالای آن موجب نرمی استخوان و فلجی می‌شود.

پتانسیل اکسیداسیون و احیا

پتانسیل اکسیداسیون و احیا یا به اختصار ORP که اغلب توجهی به آن نمی‌شود، در واقع توان آب در از بین بردن میکرواورگانیسم‌های فعال است. در بسیاری از موارد با وجود اضافه کردن کلر به آب، دلیل پایین بودن ORP مانع از تاثیرگذاری آن ‌شده و در عمل هیچ ضدعفونی انجام نمی‌شود. کمینه مطلوب این شاخص بالای ۶۰۰ میلی‌ولت است.

باکتری‌های کلی‌فرم

قدار ایده‌آل حضور کلی‌فرم‌ها در آب، صفر است و وجود آنها نشانه آلودگی آب به مدفوع، لاشه یا دیگر منابع آلی است.

کنترل کیفی آب

آب آشامیدنی مرغداری در کنترل کیفی بصری باید فاقد بو، مزه و رنگ باشد. به عنوان مثال آب با رنگ متمایل به قرمز نشانه حضور آهن مازاد است و در نقطه مقابل رنگ آبی می‌تواند ناشی از آلودگی به مس باشد. بوی تخم مرغ فاسد اغلب نشانه حضور سولفید هیدروژن و آلودگی شدید باکتریایی است. مزه تلخ آب نیز معمولا نشانه حضور سولفات منگنز و آهن است.

بهترین روش کنترل کیفی آب مرغداری، آزمایش شیمیایی و میکروبی (کلی‌فرم‌ها) آب است. برای این کار لازم است پس از جاری شدن آب به مدت حداقل کافی (بسته به محل نمونه‌گیری)، نمونه آب در یک ظرف استریل (که بهتر است از آزمایشگاه تهیه شود) جمع‌آوری و در اسرع وقت به آزمایشگاه انتقال داده شود. آزمایش‌های شیمیایی متداول آب برای مرغداری به شرح زیر است:

بهداشت خطوط آب

کیفیت آب باید به طور منظم از نظر بار میکروبی، غلظت مواد معدنی و دما پایش شود. در این میان نمونه‌برداری باید از سه محل شامل منبع اصلی، مخزن و اولین آبخوری صورت گیرد. قبل از نمونه‌گیری لازم است آب حداقل به مدت ۲ تا ۳ دقیقه جاری شود. بهترین فاصله آزمایش آب مرغداری از نظر سدیم، کلراید، سولفات، نیترات، آهن و منگنز دو مرتبه در سال است. با این حال توصیه می‌شود پیش از هر دوره پرورش، TDS، سختی کل، کلر باقیمانده، کلی‌فرم‌ها و ای‌کولای آب آزمایش شود.

ضدعفونی خطوط انتقال‌ آب

در صورت عدم شست ‌و شوی مناسب، تشکیل بیوفیلم در مسیر انتقال آب غیرقابل اجتناب خواهد بود و منجر به افت عملکرد، کاهش اثربخشی داروها و واکسن‌ها و افت دبی نیپل خواهد شد. بیوفیلم لایه‌ای از باکتری‌ها، قارچ‌ها، مواد آلی، رسوبات معدنی و پلی‌ساکاریدها در داخل لوله آب است. بیوفیلم با کاهش دبی نیپل، غیرفعال کردن واکسن و دارو و افزایش بار میکروبی آب بدون تغییر در ظاهر آب سبب خسارت هنگفت می‌شود. کلرزنی، استفاده از دی‌ اکسید کلر یا ازن و به کارگیری اشعه UV بهترین روش‌ ضدعفونی آب مرغداری است.

جمع‌بندی

کیفیت آب تنها به سالم بودن آن محدود نمی‌شود، بلکه شامل پنج مؤلفه اصلی است:

1. دسترسی نامحدود به آب
2. دمای مناسب آب (۱۰ تا ۱۲ درجه سانتی‌گراد در محل نوشیدن پرنده)
3. ظرفیت متناسب سیستم آبخوری با تعداد و وزن زنده گله
4. کیفیت شیمیایی مناسب آب
5. کیفیت میکروبی مناسب آب و کنترل بیوفیلم

آب آشامیدنی علاوه بر تاثیر مستقیم در رشد گله بر مواردی همچون رطوبت بستر، سوختگی سینه، تورم بالشتک کف پا، کیفیت لاشه و آمونیاک سالن موثر است و به طور غیرمستقیم بر عملکرد تاثیر می‌گذارد. سولفات‌ها، سدیم و منیزیوم بالا بدون تاثیر بر تلفات می‌تواند بستر را به باتلاق تبدیل کند.

در مرغداری‌های مدرن، آب نه تنها یک ماده مغذی بلکه مهم‌ترین عامل مدیریتی پنهان در عملکرد گله محسوب می‌شود. به طوری که بسیاری از مشکلاتی که به خوراک، بیماری یا ژنتیک نسبت داده می‌شود، در واقع ریشه در کمیت یا کیفیت نامناسب آب دارد.