کنترل کیفی فیزیکی کنجاله سویا و روش اندازه‌گیری دانسیته

یکی از مشکلات رایج در سطح مرغداری‌ها و کارخانجات تولید خوراک کوچک و متوسط، کنترل کیفی اقلام غذایی به‌ ویژه ذرت و کنجاله سویا در زمان تخلیه است. از آنجایی که اندازه‌گیری فاکتورهای آزمایشگاهی مانند پروتئین خام، پروفایل اسیدهای آمینه، چربی خام، خاکستر، فعالیت اوره‌آز، TVN، تست KOH، ایندکس PDI و امثال آن فرآیندی زمان‌گیر است و از طرفی دسترسی به آزمایشگاه معتبر می‌تواند محدودکننده باشد، اولین و گاهی حساس‌ترین مرحله کنترل کیفی اقلام غذایی، بررسی چشمی و فیزیکی است.

ضروری‌ترین وسیله برای کنترل کیفی فیزیکی، سوک یا پروب نمونه‌گیری است که در واقع از دو لوله داخل هم به طول تقریبی ۱.۵ تا ۳ متر تشکیل شده است. جدار داخلی سوک درون جدار خارجی می‌چرخد و از طریق دریچه‌های تعبیه‌شده روی آن، امکان نمونه‌گیری از اعماق مختلف محموله داخل کامیون را فراهم می‌سازد. سوک زدن حداقل در سه و حداکثر در هشت نقطه از محموله انجام شده و پس از مخلوط کردن آن‌ها با هم، نمونه یکنواخت از کل بار تهیه می‌شود.

کنترل فیزیکی در مورد کنجاله سویا با توجه به احتمال بیشتر تقلب در آن از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار است. در ادامه تلاش شده تا برخی از این معیارهای فیزیکی مورد اشاره قرار گیرد. برای آشنایی کامل با انواع شناخته‌شده تقلب در کنجاله سویا و روش‌های آزمایشگاهی تأیید هر یک، پیشنهاد می‌شود راهنمای فنی تشخیص تقلب در کنجاله سویا را نیز مطالعه کنید.

رطوبت

یکی از تقلب‌های متداول در کنجاله سویا، افزودن آب به آن است. این تقلب معمولاً حین حمل محموله کنجاله سویا از طریق افزودن آب انجام می‌شود و گاهی در مبدأ کارخانه روغن‌کشی به دلیل خشک نکردن کامل کنجاله اتفاق می‌افتد.

رنگ

رنگ استاندارد کنجاله سویا، کرم روشن تا قهوه‌ای روشن و بدون حضور ذرات سیاه‌ رنگ است. ارزیابی این شاخص به روش چشمی نیازمند تجربه است، اما به‌ طور کلی رنگ روشن‌تر نشانه پخت ناکافی و باقی ماندن ترکیبات سمی موجود در کنجاله سویا از قبیل بازدارنده تریپسین است که سبب آسیب کبدی، هایپرتروفی پانکراس، کاهش مصرف خوراک و کاهش رشد به‌ ویژه در جوجه‌های جوان می‌شود. از طرفی رنگ تیره‌تر، به‌ ویژه در مواردی که به قهوه‌ای تیره تا سیاه متمایل شود، نشانه سوختگی کنجاله و از دسترس خارج شدن مواد مغذی موجود در آن (به دلیل واکنش میلارد) به‌ ویژه اسیدهای آمینه قلیایی از جمله لیزین است.

مخلوط کردن خاک آجر با کنجاله سویا، اگر در مقادیر زیاد انجام شود، سبب ایجاد رنگ متمایل به سرخ در محموله می‌شود. در تقلب‌های حرفه‌ای که میزان اختلاط کمتر است، توجه به فاکتور دانسیته (چگالی) که در ادامه مورد بررسی قرار گرفته، می‌تواند راهگشا باشد.

بو

یکی از معیارهای مهم تشخیص کیفیت کنجاله سویا، توجه به بوی آن است که البته نیازمند کسب تجربه جهت تشخیص دقیق است. هرگونه بوی کهنگی، سوختگی، کپک و آمونیاک می‌تواند نشانه جدی تقلب، کهنگی و آلودگی قارچی محموله باشد. در مواردی که به منظور بالا بردن کاذب سطح پروتئین، کود ازته (اوره) یا دیگر ترکیبات نیتروژنه به کنجاله افزوده می‌شود، تشخیص بوی آمونیاک به‌ ویژه پس از افزودن مقداری آب به نمونه و گرم کردن آن می‌تواند به تشخیص تقلب کمک کند.

ناخالصی

از آسان‌ترین روش‌های تقلب در کنجاله سویا، افزودن انواع ضایعات فیبری شامل سبوس برنج و گندم، غلاف سویا یا غلاف دیگر دانه‌های روغنی، پوست پسته و امثال آن‌ها به محموله است. در مورد انواع پوسته‌ها و سبوس با توجه به جرم حجمی پایین و در مورد خاک و خاک آجر با توجه به جرم حجمی بالای آن‌ها، علاوه بر مشاهده بصری، اندازه‌گیری دانسیته یکی از روش‌های مطلوب تشخیص است.

دانسیته (چگالی)

اندازه‌گیری چگالی از بهترین و سریع‌ترین شاخص‌های کنترل کیفی فیزیکی کنجاله سویا محسوب می‌شود. برای اندازه‌گیری دانسیته کنجاله سویا به ترازویی نسبتاً دقیق با دقت یک دهم گرم، بشر یا ظرفی با حجم دقیق ۵۰۰ میلی‌لیتر و یک آسیاب نیاز است. در صورت مهیا بودن امکانات ذکرشده، کمتر از پنج دقیقه برای اندازه‌گیری دانسیته زمان لازم است.

به منظور اندازه‌گیری دانسیته، ابتدا نمونه تهیه‌شده را کاملاً آسیاب کرده و سپس بشر ۵۰۰ میلی‌لیتری را با آن پر کرده و وزن می‌کنیم. درجه‌بندی کنجاله سویا بر اساس دانسیته (وزن نمونه) در جدول زیر آمده است. لازم به توضیح است که این درجه‌بندی بر اساس تجربیات گروه کنترل کیفی تحت نظر واحد علمی لوتکامین تنظیم شده است.

کاهش دانسیته به کمتر از ۳۹۵ نشانه افزایش سهم پوسته یا افزودن دیگر ضایعات گیاهی و فیبری به کنجاله سویا است و کاهش آن به کمتر از ۳۶۵، قطعاً به معنای تقلب از طریق اضافه کردن سبوس و پوسته است. با وجود مرغوبیت کنجاله سویا با دانسیته بالاتر، اما بالاتر رفتن این عدد به بیش از ۴۸۰ به‌ ندرت می‌تواند نشانه کیفیت بهتر باشد و باید به تقلب‌هایی همچون افزودن خاک و خاک آجر شک کرد. دانسیته معمولاً برای کنجاله سویای آرژانتین و آمریکا به دلیل روغن بیشتر و ضایعات فیبری ناچیز، بالاتر بوده و به ترتیب در انواع برزیل، ایران و هند کمتر می‌شود.

در مجموع کنترل کیفی چشمی و فیزیکی تا حد زیادی وابسته به تجربه فرد آزمایشگر است و به همین دلیل تشریح تمام جزئیات این شکل از کنترل کیفی در قالب یک مطلب کوتاه مقدور نیست. در صورت مشاهده هر نوع انحراف فیزیکی، بهتر است با انجام آزمایش‌های تکمیلی نسبت به صحت یافته‌ها اطمینان حاصل شود.

برای فهرست کامل انواع تقلب در کنجاله سویا (از آب و سنگ‌ریزه تا NPN و ملامین) و روش‌های آزمایشگاهی تأیید هر مورد، به راهنمای جامع تقلب در کنجاله سویا مراجعه کنید.